Da bị ngứa: nguyên nhân thường gặp, phân loại và cách xử trí

Da bị ngứa là triệu chứng rất thường gặp, có thể do da khô, viêm da cơ địa, dị ứng, côn trùng đốt, nấm, mề đay hoặc đôi khi do bệnh toàn thân như gan, thận, tuyến giáp. Ngứa nhẹ thường cải thiện khi dưỡng ẩm và tránh tác nhân; ngứa kéo dài trên hai tuần, ngứa toàn thân không rõ nguyên nhân hoặc kèm triệu chứng khác cần đi khám.

Vì sao da bị ngứa?

Ngứa là cảm giác khiến ta muốn gãi, xuất hiện khi các đầu dây thần kinh ở da bị kích thích bởi histamin, các chất trung gian viêm hoặc do hàng rào da suy yếu. Theo DermNet, ngứa có thể khởi phát từ da, từ hệ thần kinh hoặc từ bệnh lý bên trong cơ thể.

Khi da khô, lớp lipid giữa các tế bào sừng giảm, các vi nứt xuất hiện, khiến dây thần kinh dễ bị kích thích hơn. Gãi giúp đỡ ngứa tạm thời nhưng làm tổn thương thêm hàng rào da, khiến ngứa quay lại mạnh hơn.

Các nhóm nguyên nhân gây ngứa da

Ngứa thường được chia thành các nhóm sau để định hướng chẩn đoán:

Nhóm	Ví dụ nguyên nhân	Dấu hiệu gợi ý
Do bệnh da	Da khô, viêm da cơ địa, viêm da tiếp xúc, mề đay, vảy nến, nấm, ghẻ	Có tổn thương da: mẩn đỏ, sẩn, vảy, mụn nước
Do bệnh toàn thân	Bệnh gan mật, suy thận, bệnh tuyến giáp, thiếu sắt, một số bệnh máu	Ngứa lan toả, da gần như bình thường, kèm mệt, sụt cân, vàng da
Do thần kinh	Zona, chèn ép dây thần kinh, ngứa sau zona	Ngứa khu trú theo vùng, kèm tê, rát
Do thuốc	Một số thuốc giảm đau, kháng sinh, thuốc huyết áp	Xuất hiện sau khi bắt đầu thuốc mới
Do tâm lý	Căng thẳng, lo âu	Ngứa tăng khi căng thẳng, đã loại trừ nguyên nhân khác
Thai kỳ	Ứ mật thai kỳ, các bệnh da thai kỳ	Ngứa lòng bàn tay, bàn chân ở 3 tháng cuối cần khám sớm

Mẩn đỏ kèm theo ngứa hoặc không ngứa có thể gợi ý các nguyên nhân khác nhau; bạn có thể xem thêm bài da nổi mẩn đỏ không ngứa và nổi chấm đỏ trên da.

Ngứa da toàn thân và ngứa da về đêm nói lên điều gì?

Ngứa toàn thân không kèm phát ban rõ, nhất là ở người lớn tuổi, thường do da khô; nhưng nếu kéo dài, kèm sụt cân, mệt mỏi, vàng da, tiểu ít hoặc sốt về đêm, cần khám để loại trừ bệnh gan, thận, tuyến giáp hoặc bệnh máu.

Ngứa về đêm có thể nặng hơn vì nhiệt độ da tăng, nhịp sinh học thay đổi, ít yếu tố phân tán chú ý. Viêm da cơ địa, ghẻ (đặc biệt khi nhiều người trong nhà cùng ngứa), mề đay và da khô là những nguyên nhân hay gặp.

Viêm da cơ địa, viêm da dầu và nấm: phân biệt thế nào?

• Viêm da cơ địa: ngứa nhiều, da khô, mảng đỏ ở nếp gấp khuỷu, khoeo, cổ; thường có tiền sử hen, viêm mũi dị ứng trong gia đình.
• Viêm da dầu (viêm da tiết bã): mảng đỏ có vảy nhờn ở rãnh mũi má, chân mày, da đầu, sau tai; ngứa vừa phải. Xem thêm bài viêm da dầu: triệu chứng, nguyên nhân và điều trị.
• Nấm da: mảng hình vòng, bờ đỏ có vảy, lan dần, ngứa tăng khi đổ mồ hôi; bôi corticoid sai có thể làm nấm lan rộng.

Ngứa ở mặt có đặc điểm riêng do da mỏng, tiếp xúc mỹ phẩm; xem bài da mặt bị ngứa.

Cách giảm ngứa da tại nhà an toàn

Với ngứa nhẹ, chưa kèm dấu hiệu cảnh báo, có thể áp dụng các bước sau theo khuyến nghị của AAD:

1. Tắm nước ấm, không nóng, trong khoảng 5–10 phút; dùng sữa tắm dịu nhẹ, không xà phòng mạnh.
2. Thấm khô nhẹ và thoa kem dưỡng ẩm trong vòng vài phút sau tắm.
3. Chườm mát vùng ngứa 5–10 phút thay vì gãi.
4. Mặc quần áo cotton rộng, giặt bằng chất tẩy rửa không hương liệu.
5. Giữ móng tay ngắn, có thể đeo găng mỏng khi ngủ nếu hay gãi vô thức.
6. Giữ phòng ngủ mát, độ ẩm vừa phải.
7. Ghi lại thực phẩm, sản phẩm, thuốc mới dùng trước khi ngứa xuất hiện.

Thuốc kháng histamin, corticoid bôi hay thuốc kháng nấm cần bác sĩ chỉ định phù hợp nguyên nhân; dùng sai loại có thể làm tình trạng nặng hơn.

Sai lầm thường gặp khi bị ngứa da

• Tắm nước thật nóng để “đã ngứa”, khiến da khô hơn.
• Tự bôi kem corticoid mạnh trên mọi vùng ngứa, kể cả khi do nấm.
• Đắp lá, chanh, muối, rượu lên da, gây kích ứng, bỏng.
• Chà xà phòng diệt khuẩn hằng ngày, phá vỡ hàng rào da.
• Bỏ qua ngứa toàn thân kéo dài vì nghĩ chỉ do khô da.
• Dùng chung thuốc với người khác khi cả nhà cùng ngứa.

Rủi ro và biến chứng khi ngứa kéo dài

• Vòng xoắn ngứa – gãi: da dày, sần (lichen hoá), ngứa càng khó kiểm soát.
• Nhiễm trùng thứ phát do vết gãi trầy xước.
• Tăng sắc tố sau viêm, thâm kéo dài ở vùng gãi nhiều.
• Mất ngủ, giảm chất lượng sống, ảnh hưởng tâm lý.
• Bỏ sót bệnh toàn thân nếu ngứa là triệu chứng sớm.

Thuốc điều trị ngứa cũng có tác dụng phụ: kháng histamin thế hệ cũ gây buồn ngủ; corticoid bôi kéo dài gây mỏng da, giãn mạch; vì vậy cần dùng theo chỉ định.

Thăm khám tại Lona Skin Lab

Bác sĩ da liễu giúp xác định ngứa do bệnh da hay cần phối hợp chuyên khoa khác. Tại Lona Skin Lab, quy trình thường gồm:

1. Hỏi tiền sử: thời gian ngứa, vị trí, thời điểm ngứa nhiều, thuốc và sản phẩm đang dùng, người trong gia đình có ngứa không, bệnh nền.
2. Khám toàn bộ vùng da và soi da bằng thiết bị khi cần để đánh giá vảy, mạch máu, tổn thương nhỏ.
3. Đánh giá loại da, hàng rào bảo vệ và các dấu hiệu gợi ý viêm da cơ địa, nấm, ghẻ, mề đay.
4. Giải thích lựa chọn: chăm sóc tại nhà, thuốc kê đơn phù hợp nguyên nhân, xét nghiệm hoặc giới thiệu chuyên khoa khi nghi bệnh toàn thân.
5. Hẹn tái khám để đánh giá đáp ứng.

Bạn có thể đặt lịch thăm khám để bác sĩ đánh giá tình trạng và tư vấn phương án phù hợp.

Chăm sóc da tại nhà khi da bị ngứa

Ưu tiên sản phẩm phục hồi hàng rào, tối giản, không hương liệu:

• Kem dưỡng phục hồi: danh mục kem dưỡng da cho da nhạy cảm thiếu ẩm, ví dụ Exovera Ultra Soothing Barrier Support Cream AestaCell giúp làm dịu, hỗ trợ hàng rào da.
• Làm dịu: nhóm sản phẩm chứa panthenol và rau má cho vùng da khô, căng.
• Chống nắng: danh mục kem chống nắng; tia UV và nhiệt có thể làm một số tình trạng ngứa nặng hơn.

Sản phẩm có tác dụng ở mức mỹ phẩm, không thay thế thuốc khi ngứa do bệnh lý.

Khi nào cần đi khám ngay?

• Ngứa kèm sưng môi, mí mắt, khó thở, nổi mề đay toàn thân: cấp cứu.
• Ngứa toàn thân kéo dài trên 2 tuần không rõ nguyên nhân.
• Ngứa kèm sụt cân, sốt, mệt mỏi, vàng da, vàng mắt.
• Phụ nữ mang thai ngứa nhiều lòng bàn tay, bàn chân.
• Vùng gãi sưng nóng đỏ, chảy dịch, có mủ.
• Nhiều người trong nhà cùng ngứa, ngứa nhiều về đêm.

Câu hỏi thường gặp

Người lớn tuổi hay bị ngứa toàn thân về mùa khô là do đâu?

Nguyên nhân thường gặp nhất là da khô do lớp lipid giảm theo tuổi, kết hợp thời tiết hanh và tắm nước nóng. Dưỡng ẩm ngay sau tắm, tắm nước ấm, dùng sữa tắm dịu nhẹ thường giúp cải thiện. Nếu đã chăm sóc đúng mà vẫn ngứa kéo dài, cần khám để loại trừ bệnh gan, thận, tuyến giáp hoặc tác dụng phụ thuốc.

Ngứa da về đêm không có mẩn đỏ có đáng lo không?

Thường là do da khô hoặc nhiệt độ da tăng khi ngủ. Tuy nhiên, nếu ngứa kéo dài nhiều tuần, kèm mệt, sụt cân, đổ mồ hôi đêm hoặc nhiều người trong nhà cùng ngứa, bạn nên đi khám. Bác sĩ có thể khám kỹ để tìm dấu hiệu ghẻ hoặc chỉ định xét nghiệm khi nghi bệnh toàn thân.

Bị ngứa có nên uống thuốc chống dị ứng tự mua không?

Một số người dùng thuốc kháng histamin không kê đơn để giảm ngứa tạm thời, nhưng thuốc chỉ hiệu quả rõ với ngứa liên quan histamin như mề đay. Với ngứa do da khô, nấm, ghẻ hay bệnh toàn thân, thuốc này ít tác dụng. Người lớn tuổi, phụ nữ mang thai, người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng.

Trẻ nhỏ bị ngứa da nhiều nên làm gì?

Hãy tắm nước ấm ngắn, dưỡng ẩm dành cho trẻ ngay sau tắm, mặc quần áo cotton thoáng, giữ móng tay trẻ ngắn. Không tự bôi thuốc chứa corticoid hay thuốc của người lớn. Trẻ ngứa kéo dài, có mảng đỏ ở nếp gấp, mất ngủ hoặc da trầy xước nhiều nên được bác sĩ khám.

Đang mang thai bị ngứa bụng có bình thường không?

Ngứa nhẹ vùng bụng khi da căng giãn khá thường gặp và thường cải thiện với dưỡng ẩm. Tuy nhiên, ngứa nhiều lòng bàn tay, bàn chân, nhất là 3 tháng cuối, có thể liên quan ứ mật thai kỳ, cần báo bác sĩ sản khoa sớm. Không tự dùng thuốc uống hoặc bôi khi chưa hỏi bác sĩ.

Ngứa da kéo dài có cần xét nghiệm máu không?

Không phải ai cũng cần. Khi khám không thấy nguyên nhân tại da, ngứa toàn thân kéo dài, hoặc có triệu chứng gợi ý bệnh toàn thân, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm như công thức máu, chức năng gan, thận, tuyến giáp. Quyết định dựa trên thăm khám cụ thể.

Tài liệu tham khảo

• American Academy of Dermatology (AAD) – How to relieve itchy skin. aad.org
• DermNet – Itch (pruritus). dermnetnz.org
• NHS – Itchy skin. nhs.uk
• Mayo Clinic – Itchy skin (pruritus). mayoclinic.org