Dị ứng là gì? Cơ chế, dấu hiệu trên da – hô hấp và cách kiểm soát an toàn

Dị ứng là gì? Dị ứng là tình trạng hệ miễn dịch phản ứng quá mức với những chất vốn vô hại như phấn hoa, mạt bụi, lông thú, thực phẩm, thành phần mỹ phẩm hay thuốc. Biểu hiện có thể ở da (ngứa, mẩn đỏ, mề đay), mũi, mắt, hô hấp, tiêu hoá; nặng nhất là sốc phản vệ – một cấp cứu y khoa.

Dị ứng xảy ra như thế nào?

Dị ứng xảy ra khi cơ thể “nhận nhầm” một chất vô hại là mối đe doạ, tạo ra kháng thể hoặc tế bào miễn dịch đặc hiệu; lần tiếp xúc sau, phản ứng viêm được kích hoạt và gây triệu chứng.

Kiểu phản ứng	Cơ chế chính	Thời gian xuất hiện	Ví dụ
Quá mẫn nhanh (type I)	IgE, tế bào mast giải phóng histamine	Vài phút đến vài giờ	Mề đay, phù mạch, viêm mũi dị ứng, hen, phản vệ
Quá mẫn chậm (type IV)	Tế bào T	1–3 ngày sau tiếp xúc	Viêm da tiếp xúc dị ứng với nickel, hương liệu, chất bảo quản
Phản ứng thuốc đa dạng	Nhiều cơ chế	Vài giờ đến vài tuần	Phát ban do thuốc, một số phản ứng nặng

Theo AAD, người có cơ địa atopy (gia đình có viêm da cơ địa, hen, viêm mũi dị ứng) dễ bị dị ứng hơn. Hàng rào da suy yếu cũng làm dị nguyên dễ xâm nhập.

Dấu hiệu dị ứng da và các cơ quan khác

Dấu hiệu dị ứng tuỳ cơ quan bị ảnh hưởng; trên da thường gặp nhất là ngứa, mẩn đỏ, sẩn phù và chàm.

• Da: mề đay (sẩn phù, ngứa, thay đổi vị trí trong vài giờ), phù mạch (sưng môi, mí mắt), viêm da tiếp xúc (đỏ, ngứa, mụn nước, bong vảy đúng vùng tiếp xúc).
• Mũi, mắt: hắt hơi, ngứa mũi, chảy nước mũi trong, ngứa đỏ mắt.
• Hô hấp: ho, khò khè, nặng ngực, khó thở.
• Tiêu hoá: ngứa miệng, buồn nôn, đau bụng, tiêu chảy sau ăn.
• Toàn thân: choáng váng, tụt huyết áp – có thể là phản vệ.

Nếu bạn thấy các nốt đỏ nhỏ không rõ nguyên nhân, bài nổi chấm đỏ trên da và da nổi mẩn đỏ không ngứa giúp phân biệt các tình trạng thường gặp.

Dị ứng da khác kích ứng da thế nào?

Kích ứng da xảy ra do chất gây tổn thương trực tiếp lên da ở bất kỳ ai nếu đủ nồng độ, còn dị ứng chỉ xảy ra ở người đã mẫn cảm và có thể phản ứng dù với lượng rất nhỏ.

Tiêu chí	Viêm da tiếp xúc kích ứng	Viêm da tiếp xúc dị ứng
Cơ chế	Tổn thương trực tiếp hàng rào da	Phản ứng miễn dịch chậm
Thời điểm	Nhanh, ngay sau tiếp xúc	Thường 1–3 ngày sau
Cảm giác	Rát, châm chích nhiều	Ngứa nhiều
Phạm vi	Đúng vùng tiếp xúc	Có thể lan ra ngoài vùng tiếp xúc
Ví dụ	Acid, xà phòng mạnh, rửa mặt quá nhiều	Hương liệu, chất bảo quản, nickel, thuốc nhuộm tóc

Với vùng mặt, xem thêm bài da mặt bị ngứa: nguyên nhân, dấu hiệu, cách xử trí. Tổng quan các bệnh lý viêm da thường gặp có trong bài da kích ứng và bệnh lý da thường gặp: viêm da dầu.

Các bước kiểm soát dị ứng da

Kiểm soát dị ứng hiệu quả bắt đầu từ việc xác định và tránh dị nguyên, kết hợp phục hồi hàng rào da; thuốc được dùng khi có chỉ định của bác sĩ.

1. Ghi nhật ký: sản phẩm mới dùng, thực phẩm, thuốc, môi trường trước khi khởi phát.
2. Ngưng nghi phạm: tạm dừng sản phẩm mới, đơn giản hoá routine.
3. Làm dịu: rửa bằng nước mát, sữa rửa mặt dịu nhẹ; chườm mát khi ngứa.
4. Dưỡng ẩm: sản phẩm ít thành phần, không hương liệu.
5. Đi khám: nếu không giảm sau vài ngày, tái phát, lan rộng; bác sĩ có thể chỉ định test áp (patch test) hoặc xét nghiệm dị ứng.
6. Dùng thuốc theo đơn: thuốc kháng histamin, corticoid bôi hoặc thuốc khác chỉ dùng khi bác sĩ chỉ định.

Rủi ro và biến chứng của dị ứng

Phần lớn dị ứng da gây khó chịu nhưng không nguy hiểm; rủi ro đến từ phản vệ, nhiễm trùng thứ phát và việc tự dùng thuốc không đúng.

• Sốc phản vệ: theo NHS, đây là phản ứng dị ứng nặng, tiến triển nhanh, cần tiêm adrenaline và cấp cứu ngay.
• Phù mạch vùng họng: gây khó thở, nguy hiểm tính mạng.
• Nhiễm trùng thứ phát: do gãi trầy xước, rỉ dịch.
• Tác dụng phụ của thuốc tự dùng: corticoid bôi kéo dài có thể gây mỏng da, giãn mạch, mụn; thuốc kháng histamin thế hệ cũ gây buồn ngủ.
• Dị ứng chéo: người dị ứng với một chất có thể phản ứng với chất có cấu trúc tương tự.

Sai lầm thường gặp

• Tự bôi kem chứa corticoid mua ngoài: có thể làm tình trạng phức tạp hơn, nhất là ở mặt.
• Thử hàng loạt sản phẩm “làm dịu”: càng thêm sản phẩm, càng khó tìm dị nguyên.
• Nghĩ “thiên nhiên” là không gây dị ứng: tinh dầu, chiết xuất thực vật là dị nguyên khá phổ biến.
• Chờ đợi khi có dấu hiệu phản vệ: cần gọi cấp cứu ngay.
• Bỏ qua patch test: khi viêm da tiếp xúc tái phát, xác định dị nguyên giúp phòng ngừa lâu dài.

Thăm khám tại Lona Skin Lab

Bác sĩ da liễu tại Lona Skin Lab thăm khám, đánh giá và kê đơn da liễu cho các tình trạng dị ứng biểu hiện trên da; trường hợp dị ứng toàn thân, hô hấp sẽ được tư vấn chuyển chuyên khoa phù hợp.

1. Hỏi tiền sử: thời điểm khởi phát, sản phẩm, thuốc, thực phẩm liên quan, tiền sử cơ địa atopy, hen.
2. Khám và soi da: quan sát hình thái tổn thương, vị trí, mức lan; soi da để đánh giá tình trạng hàng rào và viêm.
3. Đánh giá loại da: da nhạy cảm, da khô, hàng rào suy yếu.
4. Giải thích lựa chọn: tránh dị nguyên, điều chỉnh chăm sóc, thuốc khi cần; có thể đề nghị xét nghiệm hoặc test chuyên sâu.
5. Hẹn tái khám: theo dõi đáp ứng, điều chỉnh điều trị.

Bạn có thể đặt lịch thăm khám khi tình trạng dị ứng da kéo dài hoặc tái phát.

Chăm sóc da tại nhà

Khi da đang dị ứng, nguyên tắc là tối giản: làm sạch dịu nhẹ, dưỡng ẩm, chống nắng; thêm từng sản phẩm một khi da đã ổn định.

• Làm sạch: danh mục sữa rửa mặt dịu nhẹ, ưu tiên sản phẩm không hương liệu.
• Tẩy trang: Soothing Deep Cleansing Oil Dermyxis khi cần làm sạch lớp chống nắng, trang điểm – thử vùng nhỏ trước.
• Chống nắng: Dual Sun Block Soft Bellmona SPF50+/PA+++; với da rất nhạy cảm, có thể ưu tiên che chắn vật lý.

Mỹ phẩm không thay thế thuốc khi có chỉ định và nên ngưng nếu thấy da phản ứng.

Khi nào cần đi khám ngay?

• Khó thở, khò khè, nghẹn họng, sưng môi lưỡi – gọi cấp cứu ngay.
• Choáng váng, ngất, tim đập nhanh sau tiếp xúc dị nguyên.
• Mề đay lan toàn thân kèm nôn, đau bụng.
• Phát ban kèm sốt, bong da, loét miệng, mắt sau khi dùng thuốc.
• Vùng da rỉ dịch, có mủ, sưng nóng đau.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao dùng mỹ phẩm lâu năm không sao, nay lại bị dị ứng?

Dị ứng có thể xuất hiện sau thời gian dài tiếp xúc vì cơ thể cần giai đoạn “mẫn cảm” trước khi phản ứng. Ngoài ra, nhà sản xuất có thể thay đổi công thức, hoặc hàng rào da suy yếu do dùng acid, retinoid, thời tiết. Nếu nghi ngờ, hãy ngưng sản phẩm và đi khám để được xác định dị nguyên.

Mề đay có lây không và bao lâu thì hết?

Mề đay không lây. Mề đay cấp thường hết trong vài giờ đến vài ngày, đôi khi vài tuần. Nếu kéo dài hơn sáu tuần, gọi là mề đay mạn tính và cần thăm khám để tìm nguyên nhân, kiểm soát lâu dài. Mề đay kèm khó thở, sưng môi lưỡi cần cấp cứu.

Trẻ nhỏ có bố mẹ bị viêm mũi dị ứng có dễ bị dị ứng da không?

Có xu hướng cao hơn. Cơ địa atopy mang yếu tố di truyền, nên trẻ trong gia đình có viêm da cơ địa, hen, viêm mũi dị ứng dễ gặp các tình trạng này. Dưỡng ẩm đều cho trẻ, tránh xà phòng mạnh, quần áo dễ gây ngứa và đưa trẻ đi khám khi có chàm giúp kiểm soát tốt hơn.

Đang mang thai bị dị ứng da có được dùng thuốc không?

Một số thuốc có thể dùng trong thai kỳ, nhưng việc chọn thuốc, liều và thời gian phải do bác sĩ quyết định sau khi cân nhắc lợi ích – nguy cơ. Không tự mua thuốc kháng histamin hay kem corticoid. Trước khi đi khám, có thể chườm mát, dùng dưỡng ẩm dịu nhẹ và tránh tác nhân nghi ngờ.

Test áp (patch test) là gì và khi nào cần làm?

Patch test là xét nghiệm dán các chất nghi dị ứng lên da lưng trong khoảng hai ngày, đọc kết quả sau vài ngày để tìm tác nhân gây viêm da tiếp xúc dị ứng. Xét nghiệm hữu ích khi viêm da tái phát, không rõ nguyên nhân. Bác sĩ sẽ quyết định có cần làm và hướng dẫn chuẩn bị.

Uống thuốc kháng histamin mỗi ngày có hại không?

Một số thuốc kháng histamin thế hệ mới được dùng dài ngày theo chỉ định cho mề đay mạn hoặc viêm mũi dị ứng. Tuy vậy, mỗi người có bệnh nền, thuốc đang dùng khác nhau nên cần bác sĩ kê đơn và theo dõi. Tự dùng kéo dài có thể che lấp nguyên nhân cần được tìm hiểu.

Tài liệu tham khảo

• American Academy of Dermatology (AAD) – mề đay, viêm da tiếp xúc.
• NHS – dị ứng và sốc phản vệ.
• DermNet – viêm da tiếp xúc dị ứng và patch test.