Rosacea là gì? Dấu hiệu, nguyên nhân và các hướng kiểm soát

Rosacea là gì? Rosacea (trứng cá đỏ) là bệnh viêm da mạn tính ở vùng trung tâm mặt, biểu hiện bằng đỏ da kéo dài, dễ bừng đỏ, giãn mạch, có thể kèm sẩn, mụn mủ. Bệnh hay tái phát theo đợt, không lây và có thể kiểm soát tốt theo phác đồ của bác sĩ.

Rosacea là gì?

Rosacea là bệnh viêm da mạn tính, tổn thương tập trung ở má, mũi, trán, cằm. Bệnh thường bắt đầu sau tuổi 30, gặp ở cả nam và nữ; nhiều người mô tả da “rất dễ đỏ”, nóng rát, châm chích khi dùng mỹ phẩm. Tên gọi “trứng cá đỏ” dễ gây nhầm lẫn, vì rosacea khác mụn trứng cá thông thường: không có nhân mụn (comedone) và cơ chế bệnh sinh khác.

Cơ chế chưa hoàn toàn rõ, liên quan nhiều yếu tố: rối loạn điều hoà mạch máu, phản ứng miễn dịch bẩm sinh quá mức, mật độ ve Demodex tăng trên da, rối loạn hàng rào bảo vệ da và yếu tố di truyền. Rosacea thuộc nhóm bệnh lý da kích ứng thường gặp; xem thêm bài tổng quan về da kích ứng và các bệnh lý da thường gặp.

Dấu hiệu nhận biết rosacea

Bác sĩ thường đánh giá rosacea theo các biểu hiện (phenotype) thay vì chỉ chia thể cứng nhắc:

Biểu hiện	Đặc điểm	Hướng kiểm soát thường dùng
Đỏ da dai dẳng, bừng đỏ	Đỏ vùng trung tâm mặt, nóng rát, nặng hơn khi gặp nóng, rượu, đồ cay	Tránh yếu tố khởi phát; thuốc bôi co mạch, laser, IPL theo chỉ định
Giãn mạch	Mạch máu nhỏ li ti ở má, cánh mũi	Laser mạch máu, IPL
Sẩn, mụn mủ	Sẩn đỏ, mụn mủ, không có nhân mụn	Thuốc bôi, có thể kèm thuốc uống theo chỉ định
Phì đại mô (thường ở mũi)	Da dày, sần, mũi to dần, hay gặp ở nam	Cần đánh giá chuyên khoa, có thể can thiệp thủ thuật
Rosacea mắt	Mắt đỏ, khô, cộm, viêm bờ mi, chắp lẹo tái phát	Phối hợp chuyên khoa mắt

Đỏ mặt cũng có thể do viêm da tiếp xúc, viêm da dầu, lupus, dùng corticoid kéo dài. Nếu bạn có nốt hoặc mảng đỏ ở nơi khác trên cơ thể, tham khảo bài nổi chấm đỏ trên da hoặc bài da nổi mẩn đỏ không ngứa.

Yếu tố khởi phát thường gặp

• Ánh nắng, nhiệt độ nóng, xông hơi, tắm nước nóng.
• Rượu bia, đồ ăn cay, đồ uống nóng.
• Căng thẳng, vận động gắng sức.
• Mỹ phẩm chứa cồn, hương liệu, tinh dầu, tẩy tế bào chết hạt, acid nồng độ cao.
• Gió lạnh, thay đổi nhiệt độ đột ngột.
• Một số thuốc gây giãn mạch; corticoid bôi kéo dài.

Ghi nhật ký da trong vài tuần giúp nhận ra yếu tố khởi phát riêng của bạn. Ngứa, châm chích vùng mặt có nhiều nguyên nhân khác; bài da mặt bị ngứa giúp phân biệt thêm.

Các hướng kiểm soát rosacea

Rosacea là bệnh mạn tính, mục tiêu là giảm triệu chứng, hạn chế đợt bùng phát và cải thiện chất lượng cuộc sống. Phác đồ được cá nhân hoá theo biểu hiện:

• Chăm sóc nền tảng: làm sạch dịu nhẹ, dưỡng ẩm phục hồi hàng rào da, chống nắng mỗi ngày, tránh yếu tố khởi phát.
• Thuốc bôi kê đơn: một số hoạt chất như metronidazole, azelaic acid, ivermectin được dùng cho sẩn, mụn mủ; thuốc co mạch tại chỗ có thể giảm đỏ tạm thời. Tất cả cần bác sĩ chỉ định.
• Thuốc uống: một số trường hợp sẩn mụn mủ nhiều được bác sĩ cân nhắc kháng sinh nhóm tetracycline hoặc thuốc khác; không tự dùng.
• Laser, IPL: hỗ trợ giảm đỏ dai dẳng và giãn mạch, thường cần nhiều buổi.

Rosacea có thể tái phát dù đã kiểm soát tốt; duy trì chăm sóc và tái khám giúp ổn định lâu dài.

Rủi ro và sai lầm khi tự xử lý rosacea

• Tự bôi corticoid: đỡ đỏ tạm thời nhưng gây giãn mạch, mỏng da, rosacea do corticoid, bùng phát mạnh khi ngưng.
• Dùng sản phẩm dành cho mụn loại mạnh: benzoyl peroxide, retinoid, acid nồng độ cao có thể gây kích ứng nặng.
• Lấy nhân, nặn mụn: làm viêm lan, đỏ kéo dài.
• Tác dụng phụ của thuốc kê đơn: kích ứng tại chỗ, rối loạn tiêu hoá, nhạy cảm ánh sáng; cần theo dõi khi dùng.
• Tác dụng phụ của laser, IPL: đỏ, sưng, bầm (với một số loại laser mạch máu), phồng rộp, thay đổi sắc tố.

Thăm khám tại Lona Skin Lab

Tại Lona Skin Lab, phòng khám da liễu thẩm mỹ tại Cần Thơ, bác sĩ thăm khám, hỏi kỹ yếu tố khởi phát, sản phẩm và thuốc đã dùng, soi da bằng thiết bị để đánh giá mức độ đỏ, giãn mạch và tình trạng hàng rào da. Bác sĩ phân biệt rosacea với các bệnh dễ nhầm, kê đơn khi cần và có thể chỉ định laser hoặc IPL; Lona Skin Lab thực hiện các kỹ thuật này sau khi bác sĩ thăm khám và chỉ định. Trường hợp có triệu chứng mắt, bác sĩ sẽ giới thiệu chuyên khoa mắt. Bạn có thể đặt lịch thăm khám để được đánh giá.

Chăm sóc da tại nhà cho da rosacea

Gợi ý do Lona biên soạn ở mức công dụng mỹ phẩm. Thử sản phẩm mới trên vùng nhỏ trước, mỗi lần chỉ thêm một sản phẩm:

• Làm sạch dịu nhẹ: chọn sản phẩm không xà phòng, không hương liệu trong danh mục sữa rửa mặt; rửa bằng nước mát, thấm khô nhẹ.
• Hỗ trợ hàng rào da: sản phẩm thuộc nhóm niacinamide (vitamin B3) nồng độ thấp có thể phù hợp với một số người; ngưng nếu châm chích.
• Chống nắng: ưu tiên công thức dịu nhẹ; tham khảo Dual Sun Block Soft SPF50+/PA+++ (Bellmona) hoặc danh mục kem chống nắng.

Khi nào cần đi khám ngay

• Mắt đỏ, đau, cộm, nhìn mờ hoặc sợ ánh sáng.
• Mặt đỏ, sưng, nóng rát lan nhanh, kèm sốt.
• Bùng phát nặng sau khi ngưng thuốc bôi corticoid.
• Mũi hoặc vùng da dày lên, sần sùi dần.
• Ban đỏ kèm đau khớp, mệt mỏi, rụng tóc hoặc nhạy cảm ánh sáng toàn thân.

Câu hỏi thường gặp

Rosacea có chữa khỏi được không?

Rosacea là bệnh mạn tính, hiện chưa có cách chữa khỏi hoàn toàn, nhưng có thể kiểm soát tốt. Nhiều người giảm rõ đỏ và sẩn mụn khi tránh yếu tố khởi phát, chăm sóc đúng và tuân thủ phác đồ. Bệnh có thể tái phát theo đợt, nên duy trì chăm sóc và tái khám định kỳ.

Rosacea có lây không?

Không. Rosacea là bệnh viêm da mạn tính liên quan mạch máu, miễn dịch, hàng rào da và di truyền, không lây qua tiếp xúc, dùng chung đồ hay ăn uống. Vai trò của ve Demodex vẫn đang được nghiên cứu, nhưng đây là sinh vật vốn có trên da hầu hết mọi người.

Rosacea khác mụn trứng cá thế nào?

Mụn trứng cá thường có nhân mụn đầu đen, đầu trắng, hay gặp ở tuổi dậy thì. Rosacea thường khởi phát sau 30 tuổi, có đỏ da nền, giãn mạch, cảm giác nóng rát, sẩn mụn mủ nhưng không có nhân mụn. Hai bệnh có hướng xử trí khác nhau, nên cần bác sĩ phân biệt.

Người bị rosacea có trang điểm được không?

Có thể, nếu chọn sản phẩm dịu nhẹ, không hương liệu, không cồn khô và tẩy trang nhẹ nhàng. Kem lót hoặc kem nền có sắc xanh giúp che đỏ. Nên thử trên vùng nhỏ trước, tránh chà xát mạnh. Nếu da châm chích hay đỏ hơn sau trang điểm, hãy ngưng sản phẩm và theo dõi.

Tài liệu tham khảo

• American Academy of Dermatology (AAD) – Rosacea: signs, triggers and treatment. aad.org
• DermNet – Rosacea. dermnetnz.org
• NHS – Rosacea. nhs.uk