Da đầu bị nấm: nguyên nhân, cách phân biệt và hướng điều trị

Ths.Bs.Thảo Vy Đã kiểm duyệt nội dung

Da đầu bị nấm là tình trạng nhiễm nấm ở da đầu và nang tóc, gây ngứa, bong vảy, mảng rụng tóc, đôi khi sưng mủ. Trong đời thường, cụm từ này còn bị dùng cho viêm da dầu do nấm men Malassezia. Hai tình trạng khác nhau về nguyên nhân và cách điều trị, nên cần bác sĩ chẩn đoán trước khi dùng thuốc.

Da đầu bị nấm là gì?

Theo nghĩa y khoa, da đầu bị nấm (tinea capitis) là nhiễm nấm da (dermatophyte) như Trichophyton hoặc Microsporum ở da đầu và thân tóc. Nấm xâm nhập sợi tóc khiến tóc giòn, gãy sát da, tạo mảng rụng tóc có vảy.

Theo DermNet và AAD, tinea capitis gặp nhiều nhất ở trẻ em trước tuổi dậy thì, nhưng người lớn vẫn có thể mắc, nhất là khi tiếp xúc thú nuôi hoặc người nhà bị bệnh. Ngược lại, viêm da dầu và gàu là tình trạng viêm mạn tính liên quan nấm men Malassezia sống tự nhiên trên da, gặp ở mọi lứa tuổi và thường không gây rụng tóc thành mảng.

Nguyên nhân da đầu bị nấm và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân trực tiếp là tiếp xúc với nấm từ người, động vật hoặc đồ dùng. Yếu tố môi trường và thói quen làm da đầu dễ nhiễm và khó khỏi hơn.

• Lây từ người: dùng chung lược, khăn, mũ bảo hiểm, gối.
• Lây từ động vật: chó, mèo, thỏ, chuột lang có nấm.
• Môi trường nóng ẩm: đội mũ lâu, ra mồ hôi nhiều, để tóc ẩm khi ngủ.
• Miễn dịch suy giảm: tiểu đường, dùng corticoid kéo dài.
• Thói quen: tết tóc chặt, dùng nhiều sáp, dầu bóng làm bí da đầu.

Phân biệt nấm da đầu, viêm da dầu và vảy nến da đầu

Ba tình trạng dễ nhầm nhau vì đều ngứa, bong vảy. Bảng dưới giúp nhận diện sơ bộ; xác định chính xác cần bác sĩ khám, có thể soi nấm hoặc nuôi cấy.

Điều trị nấm da đầu: những lựa chọn thường được bác sĩ cân nhắc

Với nấm da đầu thật, điều trị chuẩn thường là thuốc kháng nấm đường uống trong nhiều tuần, vì thuốc bôi khó thấm vào nang tóc. Việc chọn thuốc, thời gian dùng và theo dõi cần bác sĩ chỉ định.

• Thuốc kháng nấm uống: bác sĩ chọn loại phù hợp theo tuổi, cân nặng, chủng nấm, chức năng gan; không tự mua dùng.
• Dầu gội kháng nấm: thường dùng hỗ trợ, giúp giảm phát tán bào tử, giảm lây cho người nhà.
• Xử lý nguồn lây: kiểm tra người thân, thú nuôi; vệ sinh lược, gối, mũ.
• Viêm da dầu: dầu gội và thuốc bôi kiểm soát viêm, hướng tới giảm đợt bùng phát chứ không loại bỏ hoàn toàn Malassezia vốn có sẵn trên da.

Rủi ro và tác dụng phụ cần biết

Rủi ro đến từ cả bệnh để lâu và việc dùng thuốc không đúng.

• Kerion: mảng sưng đau, chảy mủ do phản ứng viêm mạnh với nấm; có thể để lại sẹo và rụng tóc lâu dài nếu chậm điều trị.
• Bôi corticoid sai chỉ định: làm nấm lan rộng, triệu chứng thay đổi khiến khó chẩn đoán.
• Thuốc kháng nấm uống: có thể gây rối loạn tiêu hoá, phát ban, ảnh hưởng gan, tương tác thuốc; cần bác sĩ theo dõi.
• Ngưng thuốc sớm: dễ tái phát và lây cho người khác.

Checklist chăm sóc khi nghi da đầu bị nấm

1. Không dùng chung lược, khăn, mũ, gối; giặt nóng và phơi khô đồ dùng.
2. Gội đầu bằng nước ấm, sấy khô tóc trước khi ngủ.
3. Không tự bôi kem corticoid hay thuốc lá, thuốc nam lên da đầu.
4. Kiểm tra thú nuôi nếu có vùng rụng lông, bong vảy.
5. Theo dõi người trong nhà, nhất là trẻ nhỏ, có dấu hiệu tương tự.
6. Đi khám để được soi nấm và chỉ định thuốc phù hợp.

Sai lầm thường gặp

• Nghĩ mọi trường hợp ngứa, gàu đều là nấm và tự mua thuốc uống.
• Chỉ dùng dầu gội chống gàu cho nấm da đầu thật ở trẻ em.
• Ngưng thuốc khi hết ngứa dù bác sĩ dặn dùng đủ liệu trình.
• Cạo trọc đầu với hi vọng “hết nấm” – không thay được thuốc.
• Bỏ qua nguồn lây từ thú nuôi, người nhà.

Thăm khám tại Lona Skin Lab

Tại Lona Skin Lab, bác sĩ da liễu thăm khám da đầu để phân biệt nấm, viêm da dầu, vảy nến hay rụng tóc do nguyên nhân khác, sau đó kê đơn khi cần.

• Hỏi tiền sử: thời gian khởi phát, người nhà, thú nuôi, thuốc đã dùng, bệnh nền.
• Soi da đầu bằng thiết bị: quan sát vảy, chân tóc, tình trạng gãy tóc, mức độ viêm.
• Chỉ định xét nghiệm khi cần: soi nấm hoặc gửi xét nghiệm để xác định nguyên nhân.
• Giải thích lựa chọn: thuốc kê đơn, dầu gội hỗ trợ, cách vệ sinh, thời gian dự kiến cần theo dõi.
• Hẹn tái khám: đánh giá đáp ứng, kiểm tra tác dụng phụ của thuốc.

Nếu tóc thưa kéo dài, bạn có thể đọc thêm về nang tóc bị teo có phục hồi được không, các cấp độ hói chữ M và những gì cần chuẩn bị khi đi khám rụng tóc. Bạn có thể đặt lịch thăm khám để được đánh giá.

Chăm sóc da tại nhà

Song song với điều trị theo chỉ định, chăm sóc nhẹ nhàng giúp da quanh chân tóc, trán, gáy bớt kích ứng.

• Làm dịu vùng da quanh chân tóc: nhóm sản phẩm chứa panthenol hoặc chiết xuất rau má, dùng cho vùng da mặt, trán khi bị khô rát.
• Phục hồi hàng rào da: Exovera Ultra Soothing Barrier Support Cream (AestaCell) cho vùng da mặt kích ứng.
• Lưu ý: không bôi kem dưỡng đặc lên vùng da đầu đang nhiễm nấm khi chưa hỏi bác sĩ.

Khi nào cần đi khám ngay?

• Mảng da đầu sưng đau, chảy mủ, có hạch sau tai hoặc cổ.
• Rụng tóc thành mảng lan nhanh, tóc gãy sát da.
• Trẻ nhỏ có mảng vảy và rụng tóc trên da đầu.
• Sốt, mệt hoặc phát ban toàn thân khi đang dùng thuốc.
• Không cải thiện sau vài tuần dùng dầu gội, thuốc bôi.

Câu hỏi thường gặp

Da đầu bị nấm có lây không?

Nấm da đầu do nấm sợi (tinea capitis) có thể lây qua tiếp xúc trực tiếp, dùng chung lược, mũ, gối hoặc từ thú nuôi. Viêm da dầu và gàu do Malassezia thì không lây. Vì vậy, khi trong nhà có người, nhất là trẻ nhỏ, bị mảng rụng tóc kèm vảy, nên cho đi khám để xác định và hạn chế lây cho người khác.

Bé 6 tuổi có mảng rụng tóc tròn có vảy, có phải nấm da đầu?

Đây là biểu hiện có thể gặp ở nấm da đầu, vốn hay gặp ở trẻ em. Tuy nhiên, rụng tóc từng mảng ở trẻ còn có thể do rụng tóc từng vùng hoặc viêm da khác. Bạn nên cho bé đi khám da liễu; bác sĩ có thể soi nấm và chỉ định thuốc phù hợp với tuổi, cân nặng. Không tự dùng thuốc người lớn cho trẻ.

Dầu gội chống gàu có đủ để xử lý nấm da đầu không?

Dầu gội kháng nấm giúp kiểm soát gàu, viêm da dầu và hỗ trợ giảm lây trong nấm da đầu, nhưng thường không đủ để điều trị nấm sợi đã xâm nhập vào nang tóc. Với nấm da đầu thật, bác sĩ thường chỉ định thêm thuốc uống. Hãy đi khám để biết bạn thuộc trường hợp nào trước khi chọn sản phẩm.

Nấm da đầu có làm rụng tóc lâu dài không?

Phần lớn trường hợp tóc mọc lại sau khi điều trị đúng và đủ. Nguy cơ rụng tóc lâu dài tăng khi bệnh để lâu, xuất hiện kerion với sưng mủ nhiều, hoặc nhiễm khuẩn thứ phát gây sẹo. Điều trị sớm theo chỉ định bác sĩ và không tự nặn, cạy vảy giúp giảm nguy cơ để lại vùng sẹo không mọc tóc.

Đang mang thai bị ngứa, bong vảy da đầu thì làm sao?

Khi mang thai, nhiều thuốc kháng nấm đường uống không được khuyến cáo. Bạn không nên tự dùng thuốc, kể cả dầu gội có hoạt chất mạnh, khi chưa hỏi bác sĩ. Hãy đi khám để xác định là nấm, viêm da dầu hay nguyên nhân khác; bác sĩ sẽ cân nhắc lựa chọn an toàn cho thai kỳ và có thể phối hợp với bác sĩ sản khoa.

Bao lâu thì hết nấm da đầu?

Thời gian điều trị nấm da đầu thường tính bằng tuần, tùy chủng nấm, mức độ và loại thuốc bác sĩ chỉ định. Hết ngứa chưa có nghĩa là hết nấm. Bạn cần dùng thuốc đủ thời gian và tái khám đúng hẹn để bác sĩ đánh giá, quyết định thời điểm ngưng thuốc và hạn chế nguy cơ tái phát.

Tài liệu tham khảo

• American Academy of Dermatology (AAD) – thông tin về nấm da đầu (tinea capitis)
• DermNet – tinea capitis và viêm da dầu
• NHS (Vương quốc Anh) – hướng dẫn về nấm da đầu

Đọc thêm: khi nào rụng tóc cần đi khám — bài tổng hợp đầy đủ các hướng điều trị đang có, khoảng giá niêm yết và quy trình từng bước.